برگشت مایع به کمپرسور؛ دلایل، نشانه‌ها و روش‌های پیشگیری
برگشت مایع به کمپرسور زمانی رخ می‌دهد که در حین کار سیستم، بخشی از مبرد بدون تبخیر کامل از مسیر مکش وارد کمپرسور شود. این پدیده که «فلادبک» نام دارد، می‌تواند روغن را رقیق کند، کیفیت روان‌کاری را کاهش دهد و در شرایط شدید به آسیب مکانیکی کمپرسور منجر شود.
تعویض کمپرسور آسیب‌دیده، بدون شناسایی علت برگشت مایع، مشکل را برطرف نمی‌کند. برای جلوگیری از تکرار خرابی باید عملکرد اواپراتور، کنترل تغذیه مبرد، شرایط بار و تجهیزات حفاظتی سیستم بررسی شود.
تفاوت برگشت مایع، ضربه مایع و مهاجرت مبرد
این سه پدیده به یکدیگر مرتبط‌اند، اما یکسان نیستند:
برگشت مایع الزاماً به ضربه مایع منجر نمی‌شود؛ ممکن است ابتدا به‌صورت سایش تدریجی ناشی از ضعف روان‌کاری ظاهر شود. از سوی دیگر، ضربه مایع می‌تواند هنگام راه‌اندازی و در اثر تجمع مبرد در زمان خاموشی نیز اتفاق بیفتد.
چرا مبرد مایع به کمپرسور بازمی‌گردد؟
در سیستم‌های انبساط مستقیم، اواپراتور باید فرصت کافی برای تبخیر مبرد فراهم کند و کنترل تغذیه مبرد نیز با بار حرارتی هماهنگ باشد. اختلال در هرکدام از این دو بخش می‌تواند شرایط برگشت مایع را ایجاد کند.
کاهش انتقال حرارت در اواپراتور
کاهش جریان هوا یا سیال، توان اواپراتور برای تبخیر مبرد را محدود می‌کند. مواردی مانند گرفتگی فیلتر هوا، آلودگی کویل، خرابی فن، یخ‌زدگی اواپراتور یا کاهش جریان آب و محلول خنک‌کننده باید بررسی شوند.
برای مثال، اگر فن اواپراتور متوقف شود ولی تغذیه مبرد ادامه داشته باشد، ممکن است بخشی از مبرد پیش از خروج از اواپراتور تبخیر نشود. بنابراین مشاهده برگشت مایع به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که شیر انبساط خراب است.
تغذیه نامناسب مبرد
تنظیم بیش از حد پایین سوپرهیت، انتخاب نامناسب شیر انبساط یا اشکال در حس‌کردن دما می‌تواند باعث تغذیه بیش از نیاز اواپراتور شود. در شیر انبساط ترموستاتیکی، محل نصب و تماس حرارتی بالب اهمیت دارد؛ در شیر الکترونیکی نیز صحت سنسورها و تنظیمات کنترلر باید بررسی شود. دانفوس، تنظیم پایین سوپرهیت و نصب نامناسب بالب را از موارد قابل بررسی در ورود مایع به کمپرسور معرفی می‌کند.
شرایط گذرا و بار کم
برگشت مایع ممکن است فقط در زمان راه‌اندازی، پایان دیفراست، تغییر ناگهانی بار یا تغییر وضعیت کاری سیستم رخ دهد. به همین دلیل، اندازه‌گیری در شرایط پایدار به‌تنهایی برای ارزیابی کامل کافی نیست. دستورالعمل‌های سازندگان نیز بررسی عملکرد در بارهای مختلف و هنگام دیفراست را مورد توجه قرار می‌دهند.
برگشت مایع چگونه به کمپرسور آسیب می‌زند؟
کاهش کیفیت روان‌کاری
مبرد واردشده به محفظه روغن می‌تواند در روغن حل شود و ویسکوزیته آن را کاهش دهد. در نتیجه، لایه روغن بین سطوح متحرک توان کافی برای تحمل بار را نخواهد داشت و احتمال سایش یا خرابی یاتاقان‌ها افزایش می‌یابد.
کف‌کردن و خروج روغن هنگام راه‌اندازی
اگر در زمان خاموشی، مبرد در روغن تجمع کرده باشد، افت فشار هنگام روشن‌شدن کمپرسور می‌تواند موجب تبخیر سریع مبرد و کف‌کردن روغن شود. این وضعیت ممکن است روغن را از محفظه خارج کند و روان‌کاری را مختل سازد. این سازوکار بیشتر به راه‌اندازی پس از مهاجرت مبرد مربوط است و نباید با برگشت مایع حین کار اشتباه گرفته شود.
آسیب ناشی از ضربه مایع
ورود شدید مایع به بخش تراکم می‌تواند نیروهای غیرعادی ایجاد کند. نوع و شدت آسیب به طراحی کمپرسور و مقدار مایع بستگی دارد؛ بنابراین نباید برای تمام کمپرسورها یک الگوی خرابی ثابت در نظر گرفت.
آیا کمپرسورهای هرمتیک و اسکرال در برابر برگشت مایع مقاوم‌اند؟
جوشی‌بودن پوسته کمپرسور به معنی مصونیت آن در برابر برگشت مایع نیست. همچنین نوع پوسته به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که گاز مکش چه مسیری طی می‌کند یا موتور چگونه خنک می‌شود.
برخی کمپرسورهای اسکرال تحمل محدودی در برابر ورود مایع دارند، اما این ویژگی مجوزی برای کارکرد مداوم با مبرد مایع نیست. سازنده باید حدود مجاز و الزامات حفاظتی هر مدل را مشخص کند. برای نمونه، دانفوس تأکید می‌کند که ورود بیش از حد مایع به کمپرسورهای اسکرال می‌تواند عمر کاری آن‌ها را کاهش دهد.
سوپرهیت کمپرسور چگونه بررسی می‌شود؟
سوپرهیت ورودی کمپرسور از اختلاف دمای واقعی گاز مکش و دمای اشباع متناظر با فشار مکش به دست می‌آید:
سوپرهیت کمپرسور = دمای لوله مکش در محل اندازه‌گیری − دمای اشباع متناظر با فشار همان محل
برای اندازه‌گیری صحیح:
- نوع مبرد را دقیق مشخص کنید.
- فشار و دما را در محل‌های متناظر و مطابق راهنمای سازنده اندازه بگیرید.
- از تماس مناسب سنسور دما با لوله و عایق‌کاری محل اندازه‌گیری اطمینان حاصل کنید.
- در مبردهای مخلوط دارای لغزش دمایی، برای محاسبه سوپرهیت از دمای اشباع بخار یا نقطه شبنم استفاده کنید.
سوپرهیت خروجی اواپراتور با سوپرهیت ورودی کمپرسور یکسان نیست. جذب گرما و افت فشار در مسیر مکش می‌تواند این دو مقدار را متفاوت کند.
آیا سوپرهیت باید همیشه ۲۰ درجه فارنهایت باشد؟
خیر. عدد ۲۰ درجه فارنهایت، معادل حدود ۱۱ کلوین اختلاف دما، در دستورالعمل بعضی مدل‌های کوپلند توصیه شده است؛ اما نمی‌توان آن را برای همه کمپرسورها و کاربردها تجویز کرد. محدوده مجاز باید از راهنمای همان مدل استخراج شود.
بالابردن بی‌رویه سوپرهیت نیز راهکار مناسبی نیست؛ سوپرهیت بیش از حد می‌تواند اواپراتور را کم‌تغذیه کند و مشکلات عملکردی دیگری ایجاد کند. هدف، حفظ مقدار مناسب و پایدار در محدوده تأییدشده سازنده است.
روش اصولی عیب‌یابی برگشت مایع
بررسی باید از شرایط سیستم شروع شود، نه از تعویض فوری شیر انبساط:
- عملکرد اواپراتور را بررسی کنید: جریان هوا یا سیال، وضعیت فن‌ها، آلودگی کویل، یخ‌زدگی و دیفراست.
- سوپرهیت را ثبت کنید: هم در خروجی اواپراتور و هم در ورودی کمپرسور، در شرایط پایدار و گذرا.
- کنترل تغذیه مبرد را بررسی کنید: انتخاب شیر، تنظیمات، بالب، سنسورها و کنترلر.
- شارژ مبرد را ارزیابی کنید: طبق روش سازنده و با استفاده از پارامترهای مرتبط، از جمله ساب‌کولینگ در صورت کاربرد.
- رفتار روغن و تجهیزات حفاظتی را بررسی کنید: سطح روغن، کف‌کردن، هیتر کارتر و آکومولاتور، در صورت وجود.
- شرایط خاموشی و راه‌اندازی را بررسی کنید: احتمال مهاجرت مبرد را از برگشت مایع حین کار تفکیک کنید.
یخ‌زدگی لوله مکش، کف‌کردن روغن یا صدای غیرعادی می‌توانند نشانه هشدار باشند، اما هیچ‌کدام به‌تنهایی برای تشخیص قطعی کافی نیستند.
تجهیزات حفاظتی چه نقشی دارند؟
آکومولاتور مکش می‌تواند ورود ناگهانی مایع به کمپرسور را محدود کند، اما انتخاب و عملکرد آن، از جمله برگشت روغن، باید با سیستم سازگار باشد.
هیتر کارتر عمدتاً برای کاهش تجمع مبرد در روغن هنگام خاموشی به کار می‌رود؛ این تجهیز جایگزین اصلاح برگشت مایع حین کار نیست.
در برخی سیستم‌ها، شیر برقی خط مایع و چرخه پمپ‌داون نیز برای محدودکردن انتقال مبرد در زمان خاموشی استفاده می‌شوند. ضرورت و نحوه اجرای این تجهیزات باید از دستورالعمل سازنده و طراحی سیستم تعیین شود.
پیشگیری از تکرار خرابی
پیشگیری مؤثر به حفظ انتقال حرارت مناسب در اواپراتور، کنترل صحیح تغذیه مبرد و بررسی عملکرد سیستم در تمام وضعیت‌های کاری وابسته است. پس از خرابی کمپرسور نیز باید علت اصلی شناسایی و وضعیت آلودگی مدار و تجهیزات برگشت روغن بررسی شود.
برای مثال، گرفتگی مسیر برگشت روغن آکومولاتور پس از خرابی می‌تواند کمپرسور جایگزین را با کمبود روغن مواجه کند و موجب خرابی مجدد شود.
در رادیران میدانیم برگشت مایع یک مشکل سیستمی است؛ تعویض کمپرسور بدون اصلاح علت آن، احتمال تکرار خرابی را باقی می‌گذارد.
